“Nunphung le Lai Mino” by Rev. Lal Cung Awi

NUNPHUNG LE LAI MINO

(Genesis 2:4-15)

 

Biahmaiṭhi (Nunphung biafang):

Vawleicung miphun kip nih midang he i lo lo in nunphung kan ngei cio. Cu kan nunphung nihcun aho kan si a langhter. Cuti a si ah, Nunphung cu zeidah a si? Nunphung kong thiam sang a simi Ann Zimmermannnihcun, “Nunphung (Culture) timi biafang hi French holh in a rami a si i Latin holh ‘Colere’timi in laak chinmi a si; ‘Colere’ ti cu ‘vawlei thlawh, cinthlak, le zohkhenh’ ti sullam a ngei (to tend to the earth and grow, or cultivation and nurture),” tiah a ti.

Khrihfa caṭial thiam W. David Taylor nihcun “For the Beuty of the church” timi cauk chung ah hiti hin a ṭial ve: “Nunphung cu vawlei in sermi a si. Vawlei kan i fianning zong a si. Nunphung cu thilri a si i, sullam a ngeimi zong a si. Cu hna pahnih cu an kal ṭi. Thil sullam kan i fianning nih thil thar a ser. “Hi tihin thil kilning, nun phung a si,” tiah a sullam kan i fianning tein thil thar kan tuah. Cucaah, nunphung timi cu thil sullam ngeihter khi a si (Culture is meaning-making).” Cucaah, kan lothlawh kan thingphawrh ningte le thil kan tuahmi ah miphun dang he i lo lo in sullam kan ngeihtermi khi “nunphung” biafang i a sullam cu a si.

 

Nunphung cu Pathian in hram aa thawk:

Baibal Thiang (Gen 2:4-15) chung ah Pathian cu nunphung a thawktu a si tiah kan hmuh. Hi Genesis 2:4-15 chung ahhin nunphung he aa pehtlaimi a biapi ngaingai paruk a um (Taylor ṭialmi ka hun i cherhchan lai).

  1. Pathian nih tinhmi le sullam ngei bu tein minung a ser. Baibal Thiang nih, “Pathian nih vawlei khan tlak tlawmpal a lak i mipa ah a ser; nunnak petu thaw kha a hnar chungah a chuahhnawh i mipa cu a hung nung,” a ti. A kut in vawlei (raw material) a lak i minung a ser (hnuai). Amah muisam he i lo in, tinhmi ngei bu te le sullam ngei tein a ser. Cun, hi nih a kan chimhmi cu Pathian cu ser ciami thil hmang in thil a ser (creation out of what was created: creatio ex creates) ti hi a si. Pathian cu vawlei ser hramthawk ah a um lomi chung in thil a sertu (creation out of nothing: creation ex hihilo) lawng a si lo. A um ciami chung in thil thar a ser i nihin tiang zong a ser lengmang ko.
  2. Pathian cu dumtuahtu (Gardener) a si. “Bawipa Pathian nihcun nichuahlei ah Eden dum pakhat a ser i cuka ahcun a sermi mipa kha a chiah,” a ti. Zeihmanh a um rih lo mi vawlei hriim ahkhan “Dum” a tuah. Dum (garden) timi cu ṭha tein thlawhpiak, vawlei cheih, thilci le pangpar hna cin, belh le ram phawipiak, i kulh (kilven) a si tawn. Mah cu rian cu ahohmanh nih an ṭuan hlan ah Pathian nih a rak thawk. Cucaah W. David Taylor nihcun, “Pathian cu hmasabik dumtuahtu (the first gardener) a si,” tiah a ti.
  3. Pathian cu thil dawh le thil ṭha thawktu a si. “Vawlei chung cun aa dawhmi thingkung le rawl ca i a ṭhami kung a phunphun kha a khohter hna, dum laifang ah cun nunnak thingkung, chia le ṭha hngalh khawhnak thingkung zong a khohter,” a ti. “Thingkung” le “Rawl” sawhsawh a khohter hna a ti lo: “Aa dawhmi” le “A ṭhami”a ti. Zoh tikah mit a hlang i aa dawh. Ei tik zong ah pum caah a ṭhami le a thawmi a si. Pathian cu thil dawh le thil ṭha a thawktu a si.
  4. Pathian cu nun cawmtu le zohkhenhtu a si fawn. “Eden cun tiva pakhat a luang i cu tiva nihcun dum cu ti a toih,” a ti. Dum a tuahmi cung ah aa dawhmi thingkung le ei ding i a ṭhami rawl a cinmi hna cu ti a toih hna. Thingkung le rawl an dam, an ṭhat, i an ṭhannak hnga le thei an tlai nak hnga caah ṭha tein a cawm hna.
  5. Pathian nih thil mansung cu hlai te ding in vawlei ah a phum hna. “Cu tiva cu tiva pali ah aa ṭhen. Pakhatnak cu a min ah Pishon a si; cu tiva cu Havilah ram a velchum i a luangmi kha a si. Cuka ah cun sui thiang ngaingai phun kha an hmuh i a man a sungmi thingthling le oniks lungvar sen zong an hmuh hna,” a ti. Tiva pali a luanter i cu tiva ahcun sui thiang, a man a sungmi thingthling, le lungvar tampi a chiah hna. Cu dum cu aa dawhmi he, a ṭhami he, “thil mansung” he a chiah hna. Lungvar mansung cu, a sining te ah, lam cung le tiva kap sawhsawh ah a ummi a si lo. Vawlei tang, lung tang a thuknak ah biatak tein kawl i cawh (exploretuah) hnu lawngah hmuhmi, a chungpi ah aa thupmi a si. Mah cucu Pathian nih vawlei hramthawk in a rak chiah ciami le a kan tinhpiak ciami a rak si.
  6. Cu hnu ah, Pathian nih a rak thawkmi rian cu pehzulh ding in minung cu ṭuanvo a pek. “Cun Bawipa Pathian nih mipa cu a lak i Eden dum chungah cun dum cu a thlawh awk le ven awkah a chiah,” (to cultivate it and guard it) tiah kan hmuh ṭhan. Cucaah nunphung timi cu Pathian nih a rak thawkmi a si i minung a kan pekmi laksawng a si (“Culture is God’s gift to Adam” by Taylor). Pathian nih tlak (nawncek) kha a kut in a laak (tongh) i a saih (shape) hnu ah hmur le hmur i tonter in a thaw a chuah hnawh (thluachuah a pek) hnu ah minung a hung cang. Cucaah, sermi minung a kan hnam hmasabik (first kiss) tu cu Pathian a si tiah ti khawh a si. Pathian nih dum zong a ṭuan, a sersiam, a ṭamh-mawih, i man ngei ah a ser. Cucu minung a kan pek. Pek sawhsawh si lo in sersiam ding, kilven ding, le thlawh awk in a kan pek. Aman a faakmi lungvar kawl (explore tuah) ding zong a kan timhpiak cia. Cucu kan rian a si.

 

Kan pipu hna nunphung:

Laimi zong kan pipu chan in midang he aa lo lomi Nunphung kan ngei ve. Cucu Pathian nih a kan pekmi laksawng a si. Kan holh le kan ca, kan thilpuan le kan hruk-aih, kan hla le kan ringawn (music), kan puai le kan laam, min kan i sakning le thil kan kawhning, ruak kan suanning le kan i vui ning, khat le khat kan i sunhsakning le conglawmhning, kan i dawtnak le i pehtlaihnak, le “Thil a chia a ṭha, a dik dik lo” ti i kan zumhning vialte hi kan nunphung cu an si. Cu kan nunphung hna cu kan pipu hna nih vawlei thil sining an hmuhning tein sullam ngei in an rak tuahmi le sermi an si. Midang nawlcawn in an rak tuah sawhsawhmi an si lo. Midang tuahmi he aa lawh hmanh ah sullam an ngeihtermi aa dang lai. Ruah bu te le hi tihin thil sining a si tiah sullam ngei tein an rak i nunpi mi an si.

Laimi kan thil-thuam hna khi zoh hna hmanh u: zeitluk indah an i dawh i an ṭhat! Aman zeitluk in dah a fah! Pu la in tahmi cawngnak puan hoihna cu a man a faak ngaingai – a harsa ngaimi a si. Cawngnak pum zuun khat an tah ahhin nu pakhat nih kum khat chung aa rauh ti a si. Lai thil-thuam ah a biapi bikmi cu a “Thawi-tenh” khi a si. Pu Stephen Ni Kio chimnak ahcun “Thawi” hi phun 14 a um. Cu nihcun zeitluk indah kan pipu hna zung an thiam ti a langhter. Tuanbia pakhat ahcun; Zotung peng Lungngo khua in peng 6 hrawng aa hlatnak Sepi khuami tlangvaal Tho Khe le Letsa Tiva i a ummi Lasi nu (Ngami) an i duhnak in aa thawk ti a rak si (Pu Spephen Ni Kio cauk chung ah tling deuh in rel khawh a si). Lai laam zong khi sullam ngei lawngte an si – tuanbia ngei lawngte an si. Biana ah; Rua-kha-tlak laam khi sar-thi in a thimi hna an thlarau mithi khua an kalnak ah an khuallam tluang seh, an tha ṭhawng seh tiah laampiakmi a si an ti. Cun, a cheu nih, a va a thimi nu nih a va zuun ngai in laam a rak serpiakmi a si an ti. Cu an rak chimmi tuanbia hna cu a si taktakmi, a cang taktakmi zong an si lem lai lo. An chimmi zong aa lo lem lai lo. Asianin, kan pipu hna nih sullam an rak ngeihternak (meaning-making) tu a si deuh. Mah cucu nunphung sullam cu a si. Cu nihcun a ho kan si zong a kan fianter. Mah cucu Pathian nih a rak kan tinhpiakmi le thlua a rak kan chuahmi zong a si. Cu kan nunphung cu kilven ding, ṭhancho ter ding le, a man ngeih ter ding hi pumpaak cio i kan rian a si.

 

Nihin Mino ca ah Ralrin awk:

Asianin, ahlei in ramdang ummi mino caah ralrin awk le thinphan awk a um. Kan nunphung kan thlau sual ahcun kan miphun in kan tlau lai. Pathian nih hram a rak thawkmi nunphung ning in Adam le Eve cu Eden dum i an rak nun lio khan Pathian he hawikomhnak zong ṭha tein an rak ngei. Asinain, Pathian tinhpiakmi ning in siloin, Sehtan nih a hlen hna tik ah, a phi chuak cu thihnak (minung tluknak asilole tlaunak) a hung si. Adam cu Eve cu Pathian nih a kut in a rak ser i, ṭha le dawh le man ngei ngai in a rak ser hna nak ahkhan an lung a rak tling ti lo. Sehtan hlennak tu an i zumh i, “Pathian bantuk i fim cu zeitluk indah a nuamh hnga aw?” tiah khua an ruat cang. Cucaah, Pathian chimhmi tu ngai lo in, Sehtan nih a hlen hna ning in an nung. Pathian nih nunphung a rak timhpiakmi ri an lonh ti khawh a si. Mah cucu kannih ca zong ah ralrin a kan petu ah a si. Kan pawngkam ah a kan hlengtu thil tampi an um.

Miphun sinak in chim ahcun; kan chuah ri in Laimi kan si i nihin tiang Laimi kan si. Laimi kan si ca ah Lai nunphung chung ah kan ṭhang. Asinain, “Miphun dang nunphung i nun hi zeitluk indah a va nuamh hnga?” ti in mah nunphung cung ah lungtlin ti lo i midang nunphung uarnak thinlung kan ngeih sual ahcun Sehtan hlennak rap kan i foih cang ti hngalh ding a si. Kan nunphung kan kaltaak ahcun kanmah lila zong kan tlau ve ko lai. Tlau timi cu a um nak ah um ti lo, a ngeitu sin in i ṭhen khi a si ko. Asian Americans pawl nih mah bantuk pawl cu “Banana” (banhla) tiah an auh hna. Banhla cu a hawng (lenglei) a iahre nain a chunglei a raan bantuk khin, kan mui zohnak cun Laimi mui cu kan thlau kho lai lo nain kan chunglei cu miphun dang (vun raang) a rak si cang lai.

US ram ah a ummi Laimi hi hmailei ah zeidah kan lawh te lai ti cu kanmah hlan ah US i a rak pem cangmi (Japanese, Koreans, Chinese, Laos, Thais, Pilipino, le Vietnamese) pawl zoh in ruahdamh chung khawh a si. Mipem pawl an chan min auh ning ahhin: US ah upat hnu i a phanmi (atu kanmah bantuk) hi Chan Khatnak(First Generation); ngakchiat te i a phanmi kan fale pawl cu Chan Khat le Cheu(One and Half Generation); US ah kan hrinmi kan fale hna cu Chan Hnihnak(Second Generation); cu hna nih an hrin chinmi an fale cu  Chan Thumnak(Third Generation) tiin auh an si. Atlangpi in, US i a rak pemmi hna hi chan thumnak ahcun an tlau ti a si. Dr. Ken Uyenda Fong nih “Pursuing the Pearl”timi cauk a ṭial i cu chung ahcun mipem hna i an chan relning cu “Tiva, Rili-fonghlei, le Rilipi” (Rivers, Bays, and Sea Model) he a tahchunh. Tiva vialte hi anmah um hmun te ah um khawh a si lo. Ti-hrah nih a hnuh hna i thlanglei panh in an luang thluahmah i a donghnak ahcun rili-fonghlei (bays) an phan. Cu rilikap ahcun caan sau nawn an i erh i a donghnak ahcun rilipi ah an i fon dih ko ee a ti. Chan khatnak pawl hi tiva he kan i lo, chan khat le cheu le chan hnihnak pawl hi rilikap i aa dilmi he an i lo. Chanthumnak cu rilipi ah aa fon cangmi he an i lo a ti.

Cun, Dr. Fong nih Nga Phun Thum (Three Types of Fish: Bass, Salmon, Acculturated Cod) ti zong in a tahchunh. “Bass” nga phun cu tiva thiang/thlum lawng ah a nung khomi a si. Mah cucu chan khatnak minung he kan i lo i kan chuahkehnak nunphung chung lawngah kan nung kho. “Salmon” nga pawl hi cu ti thiang zong ah an nung i ti al zong ah an nung kho. Cu hna cu chan khat-le-cheu le chan hnihnak minung he an i lo i, chuahkehnak nunphung le US nunphung chung ah an tlong kho ko. “Cod” nga phun pawl tu cu ti-fim, ti-thiang ah an nung kho ti lo. Ti al lawng ah an nun khawh cang ca ah rilipi ah an lan dih a ti. Cu pawl cu chan thumnak in a hnulei a chuakmi fale pawl an si. Duh zong duh lo zong ah, sian zong sian lo zong ah pilepu chuahkehnak nunphung ahcun an um kho ti lai lo. Mah cucu nulepa nih kan i timhcia a hau a ti. “Hi ti i tulefa hna an liam thluahmah tikah hringtu nulepa ca ahcun a hartuk te lai nain ruah a herhmi cu; nan ram chuah taak in ram dang i pem nan rak i timh lio ahkhan nan fale nih an in kaltaak te hna lai ding hi nan biachahnak ah a rak i tel chih cangmi a si,” a ti.

Dr. Fong chimmi hi US ummi Asian Americans pawl tampi sin ah research tuahmi a si ca ah a hman hrimhrim lai lo ti awk a ṭha lo. Kannih Laimi zong nih kan zawh ve mi lam a si ko rua. Sihmanhsehlaw chan hnih, chan thum tiang a nung i a ṭhawngmi Asian Americans Khrihfabu tampi an um ve ṭhiamṭhiam. Cu hna lak ah Koreans Khrihfabu hna zong an i tel. Rev. Dr. Stephen Hre Kio nih a chim tawnmi cu, “Koreans Khrihfami hna nih chan hnih, chan thum tiang an nun khawhnak a ruang hi tampi a um lai nain a biapibik i ka ruahmi cu: anmah Korea holh in zeibantuk ca zong an i ngeih dih. An ca le holh ṭha tein an nunpi ca ah an Khrihfabu zong a nung, an miphun zong a nung,” a ti. “Kan ca kan holh a nun chung cu kan nung ve ko lai,” a ti. Cu ve bantuk in, US ummi Laimi zong, a tlawmbik, chan thum chan li tiang tal kan nun khawhnak ding ca ahcun Khrihfabu chung ah thukpi in hram kan thlak i cu chung ahcun kan nunphung kan kilven, kan ṭhancho ter, i man kan ngeihter hi a biapi hringhranmi a si.

 

Hmailei ca ah Ruahchannak le Saduhthah:

Nihin US ummi Laimi Khrihfabu hna ca ah, keimah pumpaak in ka hna a ngambiknak le ruahchannak ṭha ka ngeihnak cu kan mino hna ruang ahhin a si. Atu ning tein kan kal khawh chung cu kan tlau lai lo. Zeicahtiah:

  1. Khrihfabu le Biakinn ah kan mino an ngam. Kan fale hna nih Khrihfabu le Biakinn i an ngam ti lo ni cu tlau hram kan i thawk ni a si lai tiah ka ruah. Billy Graham nih, “Fapa tlau pa a tlaunak hramthawk cu a pa inn ah a ngam ti lomi kha a si. Inn in a chuah hlan in a tlau chung cang,” tiah a timi bia hi ka nolh lengmang ve. Kan fale ca ah a him i a thiangmi hmunhma (Safe Sanctuaries) kan ngeih lo ahcun mino nun kan sa kho lai lo. Cucaah, US ummi Lai Khrihfabu tampi nih biakinn ṭhaṭha an kan sak piakmi hi kan mino hna biakinn i an ngam nak ding ca ah a herh ngaingaimi a si.
  2. Keimah ṭhikhuk le kan ule pawl (kum 50 cung) kan rak no lio cio nakin a tu kan fale mino hna hi Pathian an duh deuh. US ram chung ka tlawnnak khua i ka tonmi Lai mino tampi cu Pathian an duh ngaingai. An thinlung zong a thiang. Mino pakhatkhat khi ciammam tein bia ruah law a thinlung thianning naa fiang ko lai. Hlan lio Kawlram i Ne Win uk chan minung bantuk thinlung an ngei lo.
  3. Nihin American chanthar ahcun mi vialte kan i ruang dih, khat le khat i nautat ding le i thleidan awk a si lo timi zumhnak an ngei cang. Cu nihcun mi zei poah an sining cio te kha upatpek, i hngalhpi, le cohlan nak thinlung a chuahter. Cu nihcun mah sinak i hngalhnak (self-identity) tha zong a pek. Cucaah, ahlei in, Colleges le Universities sianginn a kaimi kan fale tampi cu mah sinak i hlam, i kawlnak, i uarnak an ngei thluahmah lai.
  4. Tuchan cu Media a ṭhawntuk cang ca ah ram kip i a ummi Laimi tampi cu an i pehtlai kho dih. Abik in, an uarmi an i hrawm kho hna. Hi zong hi kan tlau lonak bawmtu a si. Khrihfabu chung ah Mino nih email an tongh ti lomi bel hi upa caah a poituk. Cun, mino nih online lawng an i bochan i Cauk an rel ti lomi zong hi a poi ngaingai.
  5. Laimi mino hna an music a sangtuk cang. Hlan lio ahcun Kawl hla le mirang hla lawng uar awk a um. Atu cu Lai hla ṭhaṭha a phan khotu le Laimi chung in hlasak thiam, music tum thiam an chuak chin lengmang. Mah hrimhrim nihhin kan mino hna ca le holh ah a bawmh hna.
  6. Atu chan ahhin vawleicung ah “Church Music” quality a tlaktuk caan kan phan. A ruang cu zeizong vialte hi sipuazi(economic) in an tuak cang ca ah, phaisa tampi, caan tampi, thiamnak tampi a herhmi le a dihmi cu an kal taak thluahmah. Caan, thazaang, thiamnak, le phaisa tam a dih lomi tu hi an zuan hnawh cang. Tahchunhnak ah; Church Choir cawn hna hi tu chan American Khrihfabu tampi ahcun a um ti lo. Hla ṭha, hla thiam harmi, minung 100 nih zan hra cawn a haumi hla tehna cu sak le cawn zong a um ti lo. Musical instruments tampi in tummi (Orchestra) te hna hi cu biakinn ah a um ti lo ti awk a si cang. Stodio ah Choir hla khumh i CD chuah zong a hartuk cang. Cu nakin caan, phaisa, le thazang tam a heu lomi, mah inn ah minung pakhat hnih nih hei cawn i ni khat hnih ah thiam colh dingmi hla; studio ah aw i khumh tik zong ah fawi tein i khumh khawhmi phun tu an uar deuh cang. Cucaah, “Church Music” quality a um ti lo ti a si. Asinain, atu US Laimi Khrihfabu cheukhat chung ahcun “Church Music” quality ṭha hi kan uar deuhdeuh, tha kan pek deuh deuh dahra maw tiah ka ruat. Kan Khrihfabu mino hna zong hla ṭha, hla har, challenge a um deuhmi hlahruaitu nih an cawnpi hna tikah an tha a tlung deuh deuh in ka thei. Laimi chung in hla quality ṭha, hla har, le hla dawh phan thiammi zong an hung chuak deuh deuh i  tha a nuam chin lengmang.
  7. Cun, Zarhpini Biakinn ah Pathian thangṭhat i kan rat caan ah mino hna an thil-hruk fenh-aih khi zoh hna hmanh u. Rual u pawl nakin kan nunphung thil an i hruk deuh – mino nih an uar deuh ti nak a lang. Lai thawi tenhmi, design phunphun i ṭhitmi an i hruk i zeitluk indah aa dawh! Mino hna nih kan thilthuam an uar chung cu an thinlung zong a hmun ko lai.

 

Biadonghnak:

Lai nunphung chung ah aa dawhmi, a ṭhami, le man sungmi kan thlaumi tampi a um ko lai. Cucu chan thar ah kawl ṭhan kan hau. Cu bu ah, atu ṭhangthar chan ahhin a hlan chan nakin kan ṭhancho deuhnak zong a um ve. Pathian duhnak lei ah, fimnak le mah le mah i zahpi lonak lei ah, music lei ah, cun hnipuan design phunphun chuahnak lei ah, ram chung ram leeng Lai mino tampi i pehtlaihnak ah, cun lentecelhnak (paih tibantuk) ah a hlan nakin kan ṭhang, kan ṭhawng deuh ngaingai. Kan biahram ah; Pathian nih mansung sui le lungvaar pawl cu vawlei chung ah a phum ca ah faakpi in kawl i cawh le hlai a hau kan ti cang kha. Cubantuk in, kan nunphung chung i aa thupmi mansung hna cu biatak te in kawl, hlat le hlai kan hau hau. Pathian nih kan nunphung chung ah a rak phum cang mi, a ṭha i aa dawh i a man a sungmi hna cu conghhram ding le ṭhancho ter ding zong ṭuanvo a kan pek chih. Mah cucu nihin Laimi Khrihfabu rian a si i, mino hna rian a si.

 

Cherhchanmi cauk le capaar:

  1. W. David O. Taylor: For the Beauty of the Church (Grand Rapids: Baker Books, 2010)
  2. Ken Uyenda Fong: “Pursuing the Pearl: A Comprehensive Resource for Multi-Asian Ministry (Valley Forge: Judson Press, 1999)
  3. Stephen Ni Kio: Lai Nunphung(Yangon, 2006)
  4. https://www.livescience.com/21478-what-is-culture-definition-of-culture.html).

 

Lal Cung Awi

Indianapolis, Indiana

August 03, 2018